Instytut Badań Kompetencji jest stowarzyszeniem powołanym w 2000 roku. Założycielami są twórcy lub współpracownicy tzw. „eksperymentu wałbrzyskiego”, dzięki któremu diagnostyczne badania kompetencji uczniów szkół podstawowych w latach 1997 – 2000 stały się równoważne egzaminowi wstępnemu do szkół ponadpodstawowych. Badania te nie ograniczały się wyłącznie do testowania ósmoklasistów na zakończenie etapu kształcenia, lecz stanowiły cykl badań diagnostycznych – rozpoczynały się badaniem siódmoklasistów na zakończenie roku szkolnego, a następnie obejmowały tych samych uczniów w klasie ósmej w połowie i na zakończenie roku szkolnego.
Każdemu badaniu towarzyszyło rozpoznanie kontekstu.
Doświadczenia te, podobnie jak doświadczenia programu „Nowa Matura”,  miały być wykorzystane po wprowadzeniu reformy oświaty do budowania zewnętrznego systemu egzaminacyjnego w Polsce. Tak się jednak nie stało.

Wydarzenia roku 1999, do których można zaliczyć:
-zmianę struktury administracyjnej państwa i nikłe zainteresowanie władz oświatowych wynikamiwieloletnich badań egzaminacyjnych i diagnostycznych uczniów klas VII i VIII prowadzonych w ramach ww. eksperymentu,
-likwidację wałbrzyskiego Ośrodka Badań Kompetencji Ucznia - placówki, która była twórcą i koordynatorem eksperymentu,
-zmianę struktury organizacyjnej Centralnej Komisji Egzaminacyjnej, która spowodowała, że wałbrzyscy eksperci zatrudnieni w niej od początku jej istnienia, z dniem 31 grudnia 1999 stracili pracę, to główne przyczyny jakie spowodowały, że próbę uratowania wieloletniego dorobku pedagogicznego i organizacyjnego w diagnozowaniu osiągnięć ucznia, zwolnieni eksperci postanowili kontynuować w ramach pozarządowej organizacji. Tak powstał Instytut Badań Kompetencji w Wałbrzychu.

Założyciele Instytutu uznali ponadto, w przeciwieństwie do przyjętych rozwiązań w ramach budowanego systemu egzaminacyjnego, że polskiej szkole bardziej potrzebna jest:
-zewnętrzna, sprawna i profesjonalna diagnoza na wejściu, na różnych etapach kształcenia, a nie wyłącznie egzamin na zakończenie cyklu,
-zewnętrzna diagnoza, która ma pomagać szkole, ma być drogowskazem dla ucznia, nauczyciela i dyrektora, a nie, jak egzamin, służyć rankingom i być dla władzy prostym sposobem na rozliczanie pracy szkoły,
-zobiektywizowana ocena pracy ucznia, nauczyciela i szkoły nie tylko przez pryzmat surowych wyników punktowych egzaminu, lecz także przez dobrze zbadane uwarunkowania tych wyników, gdyż wpływ na osiągnięcia uczniów ma skomplikowany układ czynników, takich jak predyspozycje i motywacje samych uczniów, jakość warsztatu pracy nauczyciela, środowisko rodzinne i lokalne, wyposażenie i atmosfera w szkole.

Instytut Badań Kompetencji zamierza więc:
1.Na podstawie wymagań, odniesionych do czteropoziomowej taksonomii celów poznania: (zna i rozumie pojęcia, analizuje i logicznie myśli, odtwarza i stosuje wiedzę w praktyce, tworzy) badać standardy osiągnięć uczniów na wszystkich poziomach kształcenia, a wyniki tych badań publikować w celu większego zobiektywizowania oceny w wewnątrzszkolnym systemie wymagań;
2.Kontynuować prace nad utworzeniem banku standaryzowanych zadań i testów;
3.Uczynić z badań diagnostycznych podstawę dla tworzenia prognozy osiągnięć uczniów w egzaminach zewnętrznych. W każdych badaniach Instytut będzie uwzględniał możliwie szeroki zakres uwarunkowań rzutujących na wynik tak, aby dać pełniejszy obraz ucznia, szkoły i jej otoczenia;
4.Pracować nad udoskonaleniem informacji dla ucznia, nauczyciela i szkoły. Informacja ta powinna w prosty sposób pokazywać w znormalizowanej skali pozycję ucznia na tle klasy, szkoły i badanej populacji, a program komputerowy EWAL powinien zawierać zorganizowane i przetworzone dane o wszystkich aspektach badanych problemów;
5.Skupić wokół Instytutu, obok dobrych konstruktorów zadań i dydaktyków przedmiotowych, także teoretyków metodologii badań pedagogicznych i pomiaru dydaktycznego. Ponadto podnosić wiedzę i kulturę diagnostyczną odbiorców, poprzez wymianę poglądów, popularyzację, a także informowanie środowiska oświatowego o rozwoju myśli diagnostycznej;
6.Tak rozwijać swoją działalność, aby móc prowadzić regularne, naukowe badania diagnostyczne, między innymi w zakresie konstrukcji i szerszego zastosowania narzędzi badawczych, kodowania odpowiedzi, kryterialności oceniania, standardów osiągnięć uczniów.

Od początku swej działalności Instytut współpracuje z ekspertem w zakresie metodologii badań i pomiaru dydaktycznego prof. dr hab. Bolesławem Niemierko z Uniwersytetu Gdańskiego.
Do maja br. Instytut przeprowadził badania diagnostyczne uczniów klas III, V i VI szkół podstawowych oraz I i II gimnazjów. W bazie danych zgromadzono wyniki osiągnięć ok. 400 000 uczniów, z prawie 3 000 szkół w Polsce. Każdemu badaniu kompetencji towarzyszyło badanie kontekstu tych osiągnięć. Niektóre szkoły przeprowadziły badania swoich uczniów dwu, a nawet trzykrotnie. Każdemu uczniowi Instytut wydał zaświadczenie o poziomie jego kompetencji z opisem wyniku, a każda szkoła otrzymała komplet analiz i materiałów informacyjnych.

Kolejne badania przynoszą wzrost zainteresowania szkół taką formą uzupełnienia informacji o uczniu. Wyniki, które uzyskuje Instytut odsłaniają standardy osiągnięć polskiego ucznia tu i teraz. Wyniki te pokazują również, jak wiele pracy jeszcze trzeba włożyć, aby wewnątrzszkolny system oceniania, i zewnętrzny system diagnozy stały się spójne i dawały o uczniu obiektywną informację.